Nhãn “gà dữ” có phản ánh tiềm năng không? Thiên kiến nhân hóa và rủi ro phúc lợi

Nhãn dán “gà dữ” thường là sản phẩm của thiên kiến nhân hóa – xu hướng áp đặt các đặc điểm tâm lý, tính cách của con người lên động vật. Việc gán ghép các nhãn định kiến này không chỉ không phản ánh đúng tiềm năng sinh học thực tế mà còn tạo ra những rủi ro nghiêm trọng đối với phúc lợi động vật, vi phạm các quyền tự do cơ bản của chúng.

Theo góc nhìn khoa học và phúc lợi động vật từ Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), hành vi của động vật cần được đánh giá dựa trên các đặc tính sinh học tự nhiên và trạng thái thể chất, tinh thần của chúng chứ không phải qua các định kiến chủ quan của con người.

Thiên kiến nhân hóa: Khi con người gán ghép cảm xúc cho gà

Thiên kiến nhân hóa (anthropomorphism) là một xu hướng tâm lý phổ biến, nơi con người gán ghép các đặc điểm, cảm xúc, suy nghĩ hoặc ý định của mình cho động vật hoặc các vật thể vô tri. Trong bối cảnh đá gà, thiên kiến này thể hiện rõ khi người nuôi dùng các từ ngữ như “gà dữ”, “gà dũng cảm”, “gà khát máu” để mô tả hành vi của chúng.

Ví dụ minh họa:

• Tình huống giả định: Anh Ba nuôi một con gà trống, khi có người lạ đến gần hoặc có con gà khác xuất hiện, nó thường xù lông, gáy to và có những động tác hăm dọa. Anh Ba liền kết luận: “Con gà này rất dữ, có tiềm năng làm gà chiến.”
• Phân tích hành vi: Hành vi xù lông, gáy to, hăm dọa ở gà trống là phản ứng tự nhiên của loài, thường liên quan đến việc bảo vệ lãnh thổ, thể hiện sự thống trị hoặc phản ứng trước mối đe dọa. Đây là các phản xạ bản năng, không phải là biểu hiện của “sự dữ dằn” theo nghĩa con người. Việc gán ghép “tiềm năng làm gà chiến” dựa trên những hành vi này là một ví dụ điển hình của thiên kiến nhân hóa.

Các hành vi này có thể xuất phát từ nhiều yếu tố sinh học như hormone, di truyền, môi trường sống, hoặc đơn giản là phản ứng căng thẳng. Việc hiểu rõ bản chất sinh học của động vật giúp chúng ta tránh được những đánh giá sai lệch, vốn có thể dẫn đến những hành động không phù hợp với phúc lợi của chúng.

Giới hạn quan sát hành vi và rủi ro phúc lợi

Việc chỉ dựa vào quan sát hành vi bề ngoài mà không hiểu rõ bối cảnh sinh học và tâm lý động vật có thể dẫn đến những nhận định sai lầm. Đặc biệt, khi những nhận định này được sử dụng để thúc đẩy các hoạt động có hại, rủi ro đối với phúc lợi động vật sẽ tăng lên đáng kể.

Bảng đối chiếu: Hành vi tự nhiên và Thiên kiến nhân hóa

Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) định nghĩa phúc lợi động vật là “trạng thái thể chất và tinh thần của con vật liên quan đến điều kiện sống và chết của nó”. WOAH cũng đưa ra “Năm quyền tự do” cơ bản cho động vật, bao gồm quyền không bị đau đớn, thương tích, bệnh tật, sợ hãi và căng thẳng. Khi chúng ta cố gắng huấn luyện hoặc thúc ép gà thể hiện các hành vi hung hăng vượt quá giới hạn sinh học tự nhiên, chúng ta đang vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc phúc lợi này.

Ví dụ tiếp theo:

• Tình huống giả định: Anh Ba tin rằng con gà “dữ” của mình cần được “rèn luyện” để phát huy tiềm năng. Anh thường xuyên cho gà tiếp xúc với các con gà khác trong môi trường chật hẹp, thậm chí kích động chúng đánh nhau để “tăng tính chiến đấu”.
• Kiểm tra kết quả và giới hạn: Hành động này của anh Ba, dù với ý định “rèn luyện”, thực chất đang gây ra căng thẳng và sợ hãi cho con vật. Gà có thể bị thương tích, đau đớn, và chịu đựng áp lực tâm lý nghiêm trọng. Việc ép buộc gà vào các tình huống đối đầu không tự nhiên không chỉ vi phạm quyền không bị sợ hãi và căng thẳng mà còn có thể dẫn đến thương tích thể chất, bệnh tật, làm giảm chất lượng cuộc sống của chúng.

Lời khuyên và giới hạn

Để đảm bảo phúc lợi động vật và có cái nhìn khách quan hơn về hành vi của chúng, người đọc nên:

1. Hiểu rõ bản năng: Nhận thức rằng hành vi của động vật chủ yếu là phản xạ bản năng, không phải là biểu hiện của ý chí hay cảm xúc phức tạp như con người.
2. Tránh nhân hóa: Hạn chế gán ghép các đặc điểm tâm lý con người lên động vật.
3. Ưu tiên phúc lợi: Đảm bảo động vật được sống trong môi trường an toàn, không bị đau đớn, sợ hãi, và có thể thể hiện các hành vi tự nhiên của loài.
4. Tuân thủ pháp luật: Tránh xa các hoạt động cá cược hoặc bạo lực động vật trái pháp luật, vốn thường đi kèm với việc ngược đãi động vật. Tại Việt Nam, các hoạt động đá gà ăn tiền bị coi là hành vi đánh bạc trái phép và có thể bị xử lý theo pháp luật.

Việc duy trì góc nhìn khách quan và đối xử nhân đạo với động vật không chỉ phản ánh trách nhiệm của con người mà còn góp phần xây dựng một xã hội văn minh, tôn trọng sự sống.

Nguồn tham khảo:

• World Organisation for Animal Health: Animal welfare
• Cổng thông tin văn bản Chính phủ Việt Nam
• Thư Viện Pháp Luật: Bản án 18/2020/HS-ST